Eerste hulp bij (dreigend) faillissement van uw schuldenaar: hoe compenseert u wederzijdse schulden?

Stel, uw schuldenaar dreigt failliet te gaan, maar u hebt nog wederzijdse schulden. In dat geval is het aangewezen om deze schulden te compenseren via zogenaamde schuldvergelijking. Dat mechanisme beschermt uw positie als schuldeiser en beperkt het risico op niet-betaling. Maar is schuldvergelijking altijd mogelijk, en wat verandert er zodra een faillissement dreigt of wordt uitgesproken? Advocaten Marlies Janssens en Stijn Berlamont lichten toe wanneer schuldvergelijking kan worden toegepast, welke aandachtspunten daarbij spelen en hoe u zich juridisch het best voorbereidt.

Wat is schuldvergelijking?

Wanneer twee personen wederzijds schuldenaar en schuldeiser van elkaar zijn, zorgt schuldvergelijking of compensatie ervoor dat beide schulden onder bepaalde voorwaarden uitdoven ten belope van de laagste schuld.

 

Een voorbeeld:

Stel: A is een onderneming actief in de staalsector en B is een onderneming actief in de transportsector. A heeft ter waarde van 90.000 euro staalproducten verkocht aan B en B heeft ter waarde van 50.000 euro transportdiensten uitgevoerd voor A.

  >Resultaat: A moet 50.000 euro betalen aan B en B moet 90.000 euro betalen aan A.

A en B zijn dus wederzijds schuldenaar en schuldeiser. In dit voorbeeld zijn de wederzijdse schuldvorderingen niet samenhangend, aangezien ze voortvloeien uit afzonderlijke contracten met elk een ander voorwerp (zie verder voor het belang van samenhang). Door schuldvergelijking toe te passen, gaat de schuld van A van 50.000 euro teniet en wordt de schuld van B verminderd tot 40.000 euro (90.000 euro – 50.000 euro).

  >Resultaat: A moet niets betalen aan B en B moet slechts 40.000 euro betalen aan A.

Wat zijn de voorwaarden voor schuldvergelijking?

Er zijn twee soorten schuldvergelijking: wettelijke en conventionele.

#1. Wettelijke schuldvergelijking | artikel 5.255 BW

Wettelijke schuldvergelijking houdt in dat schuldvergelijking plaatsvindt op basis van de wet, omdat aan de volgende voorwaarden is voldaan:

• Er is sprake van wederzijdse verbintenissen tussen twee dezelfde personen.
• Beide verbintenissen hebben als voorwerp de betaling van een geldsom of de levering van een zekere hoeveelheid vervangbare voorwerpen van dezelfde soort (bijvoorbeeld: een bepaalde grondstof).
• Beide verbintenissen zijn zeker, effen en opeisbaar. Opeisbaarheid betekent dat de schuldeiser het recht heeft om de nakoming van de verbintenis te eisen, bijvoorbeeld de betaling van een (niet-geprotesteerde) factuur waarvan de betalingstermijn verstreken is.

#2. Conventionele schuldvergelijking | artikel 5.263 BW

Daarnaast is ook conventionele schuldvergelijking een optie. Dit houdt in dat schuldvergelijking niet automatisch plaatsvindt, maar dat partijen overeenkomen om schuldvergelijking toe te passen, ook al zijn de wettelijke voorwaarden (nog) niet vervuld. Contractueel kunnen partijen dus bijvoorbeeld overeenkomen om ook facturen waarvan de betaaltermijn nog niet verstreken is, te compenseren. Een overeenkomst tot schuldvergelijking wordt ook wel een nettingovereenkomst genoemd.

Hoe helpt schuldvergelijking mij in geval van faillissement van mijn schuldenaar?

Eenmaal uw schuldenaar failliet is, is het onzeker of hij zijn schulden nog zal kunnen voldoen. In dat geval verbetert u uw positie als schuldeiser door uw eigen schulden aan deze schuldenaar niet meer te betalen ten belope van het bedrag dat hij u nog verschuldigd is. Schuldvergelijking is dus nuttig, omdat het minstens een deel van de aan u verschuldigde bedragen veiligstelt. 
 

Een voorbeeld:

In het vorige voorbeeld gaat B failliet voordat zij de factuur voor de staalproducten heeft betaald aan A. Zonder schuldvergelijking zou de curator van B kunnen eisen dat A de transportdiensten ter waarde van 50.000 euro volledig betaalt aan het faillissement, zonder dat A zekerheid heeft dat zij uit het faillissement van B nog 90.000 euro betaald zal krijgen voor haar staalproducten. Pas na de boedelverdeling zal blijken hoeveel A zal kunnen recupereren.

De positie van A verbetert daarentegen aanzienlijk als zij schuldvergelijking kan toepassen: door schuldvergelijking gaat de schuld van A aan B immers teniet, zodat A geen 50.000 euro moet betalen in het faillissement van B. De onzekerheid over uitbetaling uit het faillissement wordt dus beperkt tot een bedrag van 40.000 euro in plaats van 90.000 euro.

Wanneer kan ik schuldvergelijking toepassen in geval van faillissement?

Bij faillissement is schuldvergelijking meestal niet mogelijk. Het principe in geval van faillissement is immers samenloop van schuldeisers: vanaf de datum van faillietverklaring worden de rechten van alle schuldeisers ten aanzien van de gefailleerde gefixeerd. Concreet betekent dit onder andere dat schuldeisers vanaf dat tijdstip hun positie niet meer kunnen verbeteren door bijvoorbeeld schuldvergelijking toe te passen.

Wettelijke schuldvergelijking gebeurt automatisch (‘van rechtswege’) van zodra de wettelijke voorwaarden voldaan zijn, zonder dat de partijen iets hoeven te ondernemen en zonder dat partijen hiervan zelfs noodzakelijk op de hoogte zijn. Als de facturen op het ogenblik van het faillissement wederzijds vervallen zijn, dan werden deze facturen reeds van rechtswege gecompenseerd tot het laagste bedrag. Van zodra één van de partijen echter failliet gaat, is wettelijke schuldvergelijking niet meer mogelijk voor facturen die nog niet vervallen zijn.

Een factuur vervalt op het ogenblik dat de uiterste betaaldatum verstrijkt. Als er geen betalingstermijn voor de factuur wordt overeengekomen, dan geldt er tussen ondernemingen een termijn van dertig dagen. Om wettelijke schuldvergelijking in geval van een dreigend faillissement mogelijk te maken, is het dus aangewezen om de uiterste betaaldatum op de factuur te vervroegen of de factuur indien mogelijk zelfs ‘onmiddellijk betaalbaar’ te stellen.

Als partijen daarnaast een geldige nettingovereenkomst hebben afgesloten vóór het ontstaan van de samenloop, dan blijft conventionele schuldvergelijking ook na het faillissement op basis van die nettingovereenkomst wel mogelijk.

“Bij een dreigend faillissement kan schuldvergelijking het verschil maken tussen een beheersbaar risico en een volledig verlies.”

Mijn schuldenaar is failliet en ik heb geen (geldige) nettingovereenkomst afgesloten, wat nu?

Eerst en vooral is er geen probleem wanneer u kan aantonen dat de wederzijdse schuldvorderingen samenhangend zijn. Dit vormt immers een wettelijke uitzondering op het principe dat schuldvergelijking na samenloop niet meer mogelijk is. Vorderingen zijn samenhangend als ze een nauwe economische of juridische band vertonen of deel uitmaken van eenzelfde economische of commerciële transactie. Bijvoorbeeld: in het kader van één enkele dienstenovereenkomst: een factuur voor gedeeltelijk correct uitgevoerde diensten en een schadevergoeding voor de niet-correct uitgevoerde diensten. Of schuldvorderingen samenhangend zijn, is een feitelijke beoordeling.

Als uw schuldenaar reeds failliet is, uw wederzijdse schuldvorderingen niet samenhangend zijn (zoals in het voorbeeld van A en B) en u geen geldige nettingovereenkomst heeft afgesloten, dan is zowel wettelijke als conventionele schuldvergelijking met betrekking tot niet-vervallen facturen helaas niet meer mogelijk. U zal de boedelverdeling moeten afwachten.

Schuldvergelijking bij faillissement: drie aandachtspunten in de praktijk

Samengevat kunnen de volgende drie aanbevelingen geformuleerd worden:

1. Verkort de betalingstermijn op uw facturen van zodra u onraad ruikt. Stel uw facturen indien mogelijk zelfs onmiddellijk betaalbaar. In geval van onmiddellijke betaalbaarheid zijn de wederzijdse facturen bij een later faillissement immers vervallen, waardoor er automatisch wettelijke schuldvergelijking plaatsvindt.
2. Sluit een geldige nettingovereenkomst af voordat uw schuldenaar failliet verklaard wordt. Op deze manier zal schuldvergelijking in geval van een later faillissement ook toegepast kunnen worden op niet-vervallen facturen.
3. Neem indien mogelijk contractueel op dat uw schuldvorderingen samenhangend zijn.

Heeft u verdere vragen of wenst u graag meer informatie over de opmaak van een geldige nettingovereenkomst? Onze advocaten denken graag met u mee. Contacteer ons voor een afspraak op onze kantoren in Brussel, Brugge en Kortrijk.